De bestemming

Het grind lijkt te kreunen onder zijn gewicht. Hier en daar schiet zijn stok weg tussen de weerbarstige steentjes, maar Gerard zet zijn voeten zonder aarzelen neer. Hij kent iedere bocht in het pad, iedere boom die zijn wortels iets te ver boven de grond uitsteekt. Hij loopt hier al jaren. Iedere dag, in elk seizoen.

Sinds zijn thuiskomst zijn de dagen waarop hij binnenbleef op twee handen te tellen.

Bij de uitgang trekt zijn blik als vanzelf naar rechts. Het oude station glimt nog na van de zware regen van die nacht. Een bus trekt op en laat een donkere wolk achter. Gerard ademt diep in. Hij kan de diesel bijna ruiken. Even voelt hij het grote stuur weer onder zijn handen en hoort hij het kleingeld rinkelen in het bakje naast hem.

Dan zet hij een voet op de verweerde zebra.

Een cabriolet remt zo hard dat de banden over het natte wegdek piepen. Achter het stuur zwaait een zestiger met een Temu-petje woest met zijn armen. Aan zijn mond is te zien dat hij Gerard van alles toewenst.

Gerard haalt zijn schouders op en loopt verder.

Vier treden brengen hem naar de dijk rond de haven. Boven blijft hij even staan. Zijn blik glijdt over de bootjes die zacht tegen de steigers duwen.

Nog best bedrijvig voor oktober.

Hij loopt verder richting de Afslag en trekt zijn kraag wat hoger op. De wind heeft vrij spel boven het water en vindt moeiteloos de opening tussen zijn jas en zijn sjaal.

Bij de leugenbank wordt hij begroet met wat onverstaanbaar gemompel. Meer woorden maken de mannen er zelden aan vuil.

Zoals altijd biedt het weer voldoende stof.

Sneeuw? Nee. Gerards been en de reumatiek van ouwe Willem zeggen van niet. Dat zijn tenminste betrouwbare weerstations. Veel betrouwbaarder dan RTL Nieuws. Daarover bestaat aan de leugenbank geen enkele twijfel.

Ook over de voetbalwedstrijd van afgelopen weekend zijn ze het eens. De jongens hebben goed gespeeld. Hier en daar wordt ernstig geknikt.

Het gesprek verstomt wanneer de havenmeester luidkeels aanwijzingen geeft aan de stuntelende schipper van een Duits jacht. De motor loeit, een stootwil hangt aan de verkeerde kant en vanaf de steiger wordt iets geroepen wat de schipper duidelijk niet begrijpt.

De mannen schudden meewarig hun hoofd.

“Drie weken per jaar op het water en ze denken dat ze Neptunus zijn,” schampert Klaas.

Dat brengt de verhalen op gang.

Hannes vertelt nog maar eens over die keer in de sluis. Een Duitse zeilboot had de trossen veel te strak vastgelegd. Tijdens het verval kwam de boot ineens droog te hangen. De sluismeester had een brandweerbijl gepakt en de trossen doorgehakt.

Het verhaal is niet nieuw. Dat geeft niet.

Er wordt ernstig geknikt.

“Jaja… zo maak je wat mee.”

Verderop speelt het carillon van de Drommedaris onverstoorbaar verder.

“Weer twee dood, hè.”

Niemand weet wie het zegt. Dat is ook niet belangrijk.

“Wie dan?”

“Jan van het Westeinde… en Van Dongen uit de Breedstraat.”

Willem kijkt naar zijn schoenen. Klaas veegt met zijn mouw over de leuning. Hannes haalt zijn pet af, wrijft over zijn hoofd en zet hem weer op.

Het carillon speelt verder.

“Ik ga.”

Gerard duwt zich overeind en pakt zijn wandelstok.

“Ik heb nog boerenkool staan.”

Langzamer dan eerder loopt hij de dijk af. Hij hoeft niet op de weg te letten. Zijn voeten kennen hem beter dan hijzelf.

Zijn gedachten slaan een andere richting in.

Ze vinden haar bijna altijd.

Ananya.

Het is vreemd wat de tijd bewaart en wat hij zonder pardon laat verdwijnen. Haar stem is hij allang kwijt. Ook de kleur van haar jurk kan hij zich niet meer voor de geest halen. Maar haar bruine ogen ziet hij nog altijd haarscherp voor zich. Haar verlegen lachje ook.

En haar geur.

Ze rook naar melati en naar nog iets waarvoor hij nooit een woord had kunnen vinden.

Wanneer hij bij haar lag, telde hij geen schoten in de verte. Hij luisterde naar haar ademhaling tot het ochtendlicht tussen de bamboewanden naar binnen viel. De oorlog was er nog steeds. Die verdween nooit. Maar bij haar bleef hij soms lang genoeg op afstand om weer adem te kunnen halen.

Vaag hoort Gerard het gekletter van de wind in de masten. Daaronder klinkt het kloppen van haar hart.

En even is hij terug bij de middag waarop hij haar ontmoette.

Het was een zondag waarop alles vredig leek. Hij had al uren geen schoten gehoord. Alsof zelfs de oorlog die dag rust hield.

Tijdens een verkenning had hij een plek gevonden naast een riviertje, bij de grootste waringinboom die hij ooit had gezien. De wortels kronkelden als dikke slangen over de vochtige grond. Zware takken vormden een koepel van bladeren boven het water.

Gerard liet zich tegen de stam zakken.

Alleen heel even zijn ogen dicht.

Gespetter deed hem opschrikken.

Verdorie.

Zijn hand schoot naar het geweer naast hem. Voorzichtig kwam hij overeind. Hij hield zijn adem in en speurde de oever af.

Nog een plons.

Bedachtzaam liep hij in de richting van het geluid, zoals ze het hem hadden geleerd. Iedere afgebroken tak kon verraden waar je was. Eén moment van onoplettendheid kon je de kop kosten.

Vlak voor het riet bleef hij staan.

Aan de rand van het water hurkte een jonge vrouw. Geconcentreerd spoelde ze een grote geëmailleerde pan in de rivier. Het water stroomde langs haar handen terug. Naast haar stond een rieten mand, half gevuld met groenten en een bundeltje wasgoed.

Ze had hem nog niet gezien.

Gerards vingers sloten zich steviger om de kolf van zijn geweer. Eén kuchje, één verkeerde beweging en ze zou zich omdraaien. Hij wist niet waarom hij bleef staan.

Alsof ze zijn aanwezigheid voelde, keek ze op.

Hun blikken ontmoetten elkaar.

De pan gleed uit haar handen en viel met een doffe plons in het water. Ze bleef roerloos zitten. Haar ogen weken niet van het geweer.

Gerard liet de loop langzaam naar de grond zakken.

Hij wilde iets zeggen, maar zijn Maleis bestond uit niet veel meer dan wat losse woorden die hij de afgelopen maanden had opgevangen. Er kwam alleen een aarzelend glimlachje.

Tot zijn verbazing glimlachte ze terug.

Ze boog zich voorover om de pan te pakken. Gerard stapte het water in en was haar voor. Het koude rivierwater liep zijn mouw in toen hij de pan naar haar uitstak.

Heel even raakten hun vingers elkaar.

“Terima kasih,” zei ze zacht.

Gerard knikte.

Ze deed een stap achteruit. Haar voet gleed weg over de modderige bodem en nog voordat ze viel, stond hij naast haar. Hij sloeg een arm om haar middel en ving haar op. De pan verdween opnieuw met een plons in het water.

Een paar tellen bleven ze zo staan.

Ze keek hem verschrikt aan. Toen verscheen hetzelfde verlegen lachje.

Gerard liet haar los.

De pan dreef langzaam met de stroom mee. Een paar groenten waren uit de mand gerold en dobberden tussen het riet. Zonder iets te zeggen liep Gerard erachteraan. Zij volgde hem. Samen visten ze de groenten uit het water en spoelden het wasgoed opnieuw schoon.

Toen alles weer in de mand lag, wees ze naar zichzelf.

“Ananya.”

Daarna wees ze naar het smalle paadje tussen de bomen.

“Makan… makan.”

Ze bracht haar vingers naar haar mond en wenkte hem.

Gerard keek naar het pad. Daarna keek hij naar de jonge vrouw die geduldig op hem wachtte. Achter hem lag de weg terug naar zijn onderdeel.

Zijn hand gleed van de kolf van zijn geweer.

Hij volgde haar.

Het paadje slingerde tussen bamboe en bananenplanten door. Ananya liep een paar passen voor hem uit en keek af en toe over haar schouder om te zien of hij er nog was.

Na een paar minuten verschenen de eerste huizen. Kleine bamboehutten met daken van atap. Een paar vrouwen onderbraken hun werk en keken hen na. Een kind dat met een stok in het zand tekende, kroop vlug achter zijn moeder weg.

Ananya glimlachte naar een oude vrouw die voor een van de huisjes zat. Ze zei een paar woorden die Gerard niet verstond.

De vrouw keek naar Ananya, vervolgens naar hem en toen weer naar Ananya. Langzaam knikte ze.

“Makan,” zei ze, terwijl ze hem dichterbij wenkte.

Voor de hut lag een kleine plaats van aangestampte aarde. De oude vrouw zette een schaal dampende rijst op de grond, gevolgd door groenten, gebakken vis en een schaaltje sambal. Ze wees naar een vrije plek.

Ananya pakte een bananenblad en schepte het vol.

Gerard nam een hap. De rijst was kruimig, de vis zout en de sambal liet zijn lippen branden. Om hem heen praatten de vrouwen zacht. Iets verderop lachte een kind. Uit een van de hutten klonk gezang.

Voor het eerst in maanden at Gerard zonder bij ieder geluid op te kijken.

Toen de maaltijd voorbij was en de zon langzaam achter de bomen verdween, rolde de oude vrouw zonder iets te vragen een mat voor hem uit op de veranda.

Vanaf dat moment kwam hij iedere zondag. Later ook op woensdag. Na een paar weken stond er altijd een extra bord klaar en hoefde de oude vrouw hem niet meer te wijzen waar hij kon zitten.

Het duurde weken voordat Ananya hem vroeg mee te gaan naar haar hut. Zelfs toen bleef Gerard in de deuropening staan.

Zij pakte zijn hand.

Pas daarna stapte hij naar binnen.

De oorlog ging door. Er werd geschoten, geschreeuwd en gezocht naar een vijand die zich tussen de bomen verborg. Maar in de kampong, onder de waringinboom en in Ananya’s kleine hut, lag een mat voor hem klaar.

Tot die ene nacht.

Gerard werd wakker van een dreun die de brits onder hem liet trillen. Voor hij overeind zat, volgde een tweede explosie.

Buiten schreeuwden mannen door elkaar. Mitrailleurs ratelden. Granaten sloegen in tussen de tenten. Het kampement, dat enkele tellen eerder nog in diepe rust had gelegen, verdween in rook, vuur en rondrennende schimmen.

Hij greep zijn geweer en rende naar buiten.

Mannen zochten dekking of baanden zich een weg naar hun post. Bevelen werden geschreeuwd, maar gingen verloren in het geweld van de beschietingen. Vanuit de donkere rand van de jungle werd teruggevuurd. De vijand bleef onzichtbaar.

Gerard liet zich achter een stapel zandzakken vallen. Hij haalde de trekker over, hoewel hij niet wist waarop hij precies mikte. De aarde spatte naast hem omhoog. Een kameraad greep naar zijn schouder en zakte met een kreet in elkaar.

Gerard wilde naar hem toe.

Bij de eerste stap boorde een felle pijn zich door zijn rechterbeen. De grond sloeg hard tegen zijn gezicht.

Daarna werd alles zwart.

Toen hij zijn ogen weer opende, lag hij in een militair hospitaal. Het laken drukte zwaar op zijn been. Boven hem draaide een ventilator die bij iedere omwenteling een droge tik liet horen.

Nog geen maand later werd hij aan boord gebracht van het schip dat hem naar Nederland terugbracht.

Ananya wist van niets.

Gerard trok weer in bij zijn vader. Zijn moeder was overleden toen hij acht jaar oud was en veel woorden waren er thuis nooit gewisseld. Dat kwam hem nu goed uit. Hij zou toch niet hebben geweten waar hij moest beginnen.

Maandenlang lagen er brieven op zijn bureau. Brieven aan instanties, aan Defensie en aan mannen uit zijn oude compagnie. Steeds schreef hij dezelfde schaarse gegevens op: een kampong aan een rivier, een grote waringinboom en een jonge vrouw die Ananya heette.

De antwoorden pasten uiteindelijk in één envelop.

Op een avond schoof hij die achter in de onderste lade van zijn bureau.

Hij werd buschauffeur. Jarenlang bracht hij mensen veilig naar hun bestemming. Hij kende iedere halte, iedere bocht en ieder eindpunt uit zijn hoofd.

Overdag reed hij zijn vaste routes, at om zes uur en las de krant van voor naar achteren. ’s Nachts schrok hij wakker met zijn handen om een denkbeeldig geweer. Op andere nachten bleef hij roerloos liggen, bang dat één beweging Ananya opnieuw zou laten verdwijnen.

Gerard staat stil bij het zebrapad. Een auto remt af en de bestuurder steekt zijn hand op.

Hij steekt over.

Zodra het grind van het park weer onder zijn schoenen kraakt, vervaagt Ananya.

Thuis trekt hij de voordeur achter zich dicht en hangt zijn jas aan de kapstok. Even later staat hij voor het keukenraam.

Zijn blik valt op de jasmijnstruik die hij kort na zijn thuiskomst heeft geplant. Niemand heeft hem ooit gevraagd waarom juist die plant. Dat komt goed uit. Hij zou er geen antwoord op hebben gegeven.

Tussen de donkergroene bladeren ziet hij een kleine bloemknop.

Gerard buigt zich dichter naar het glas.

Vreemd. Eind september waren de laatste bloemen al verdwenen.

Hij legt zijn vingertoppen tegen het koude raam.

Ananya.

Gerard zet thee en warmt de boerenkool op. Hij snijdt een stuk van de sappige HEMA-worst en probeert zich te herinneren hoe de kleine zoute visjes smaakten die hij daar at.

Na het eten zapt hij doelloos langs de kanalen.

Weer niets op televisie.

“Naar bed dan maar,” mompelt hij tegen niemand in het bijzonder.

De volgende ochtend loopt hij opnieuw de havendijk op. Iets later dan gewoonlijk, maar Gerard heeft zo zijn vaste gewoontes: ’s morgens naar de haven, daarna boodschappen en aan het einde van de dag naar de leugenbank.

Vandaag blijft hij niet staan bij de bootjes. Zijn stok tikt sneller dan anders op de stenen. Zelfs bij de leugenbank steekt hij alleen kort zijn hand op.

Hij gaat op zijn vaste bankje onder de bomen zitten.

Hoewel het seizoen voorbij is, lopen er nog genoeg toeristen. Veel Japanners, ziet hij. Altijd in groepen en druk pratend. Amerikanen in schreeuwerige shirts en met grote hoeden.

Zijn blik glijdt langs de voorbijgangers.

Dan blijft hij hangen bij een jonge vrouw die net de dijk op komt. Haar ravenzwarte haar valt over haar schouders. Ze kijkt om zich heen en vergelijkt de omgeving telkens met iets op haar telefoon.

Er is iets bekends aan haar.

Gerard schuift naar het puntje van de bank.

De vrouw komt langzaam dichterbij. Haar telefoon verdwijnt in haar jaszak. Ze draait haar hoofd naar de haven en strijkt met haar hand het haar uit haar gezicht.

Gerards vingers sluiten zich om zijn wandelstok.

Langzaam komt hij overeind.

Wanneer ze haar gezicht naar hem toedraait, lijkt zijn hart één slag over te slaan.

Die ogen.

Hij opent zijn mond, maar er komt geen geluid.

De jonge vrouw loopt door.

“Ananya,” stamelt hij.

Ze blijft staan en kijkt om.

Gerard wankelt. Ze is met een paar stappen bij hem en grijpt zijn arm.

“What did you say?”

Hij kijkt haar aan. Van zo dichtbij kan hij zich niet langer vergissen.

Met een plof valt hij terug op de harde groene bank.

De jonge vrouw gaat naast hem zitten.

“Are you okay?”

“Ananya,” fluistert hij opnieuw.

Haar vingers verstrakken om zijn arm. Ze kijkt naar hem alsof ze wacht op een volgend woord.

Dat komt niet.

Gerards schouders beginnen te schokken. De jonge vrouw slaat aarzelend een arm om hem heen. Even kijkt ze naar het pad waarlangs ze is gekomen. Haar telefoon trilt in haar zak. Ze haalt hem tevoorschijn, drukt de oproep weg en schuift dichter tegen hem aan.

Ze blijven zo zitten tot de klok van de Zuidertoren twaalf keer slaat.

Dan helpt ze hem overeind.

Zwijgend lopen ze door het park. Gerard langzamer dan anders, zij zonder moeite haar pas aan de zijne aanpassend. Af en toe kijkt ze opzij, maar geen van beiden zegt iets.

Bij de voordeur haalt Gerard de sleutel uit zijn jaszak. Hij moet twee keer steken voordat hij hem in het slot krijgt.

De fluitketel staat nog op het fornuis. Hij vult hem en steekt het gas aan. Terwijl het water warm wordt, blijft de jonge vrouw bij het keukenraam staan.

Haar blik rust op de jasmijnstruik.

Pas wanneer ze tegenover elkaar aan de keukentafel zitten, pakt ze zijn handen vast.

“Are you really Gerard?”

Hij kijkt haar aan.

Langzaam knikt hij.

“My grandfather…”

Ze slaat een hand voor haar mond. Tranen rollen over haar wangen.

Dan begint ze te vertellen. Eerst haperend, later zonder te stoppen.

Haar grootmoeder ontdekte pas weken na de brand dat ze zwanger was. Iedereen vertelde haar dat de Nederlandse soldaat was omgekomen. Ze had geloofd dat Gerard dood was.

Haar dochter overleed kort na de geboorte van Ana. Ananya bracht haar kleindochter zelf groot en gaf haar haar eigen naam mee.

“Mijn volledige naam is Ananya,” zegt ze. “Maar iedereen noemt me Ana.”

Haar grootmoeder had haar alles verteld wat ze nog over Gerard wist: zijn voornaam, het land waar hij vandaan kwam en dat hij mensen met een bus naar hun bestemming bracht.

Ze zouden de reis samen maken. Ananya wilde haar laten zien waar haar grootvader vandaan kwam. Twee maanden geleden was ze plotseling overleden.

Ana had de reis willen annuleren. Haar koffer had dagenlang ongeopend in haar slaapkamer gestaan.

Uiteindelijk was ze toch gegaan.

Voorzichtig haalt ze een oude foto uit haar tas en legt die op tafel.

Gerard hoeft er maar één blik op te werpen.

“Ananya…”

Hij strijkt met zijn vingertoppen over het vergeelde papier. Over haar haar, haar wang en het verlegen lachje dat de tijd blijkbaar wél heeft bewaard.

“She never forgot you,” zegt Ana. “Never.”

Gerard houdt zijn vinger op de foto.

“Ik haar ook niet.”

In het begin vallen er lange stiltes. Ana stelt een vraag, Gerard geeft een kort antwoord en vouwt zijn handen opnieuw om zijn kopje. Maar wanneer het buiten donker begint te worden, staan er drie lege theeglazen tussen hen in en praten ze door elkaar heen.

Ze bestellen eten en schuiven de bakjes aan de kant om ruimte te maken voor de foto’s die Ana uit haar tas haalt.

Ze vertelt over Ananya, die nooit meer trouwde en al haar liefde aan haar dochter en later aan Ana gaf. Gerard vertelt over de rivier, de waringinboom en de oude vrouw die zonder iets te vragen een mat voor hem uitrolde.

Wanneer Ana uiteindelijk opstaat, is het laat.

“Morgen kom ik terug,” zegt ze.

Gerard loopt met haar mee naar de voordeur.

“Dan laat ik je mijn stad zien.”

Hij blijft buiten staan tot het grind niet meer onder haar schoenen knarst.

Daarna drinkt hij nog een kop thee. Hij spoelt de glazen niet af, maar laat ze naast elkaar op het aanrecht staan.

Boven kleedt hij zich uit en schuift onder de dekens.

Die nacht zijn er geen schoten. Geen jungle. Geen Ananya die uit zijn armen verdwijnt.

Tegen middernacht opent hij zijn ogen.

Een bekende geur dringt zijn slaapkamer binnen. Of misschien is het alleen de herinnering eraan.

Melati.

En nog iets waarvoor hij nooit een woord had kunnen vinden.

Nu weet hij het.

Weemoed.

In de verte meent hij het geluid van een naderende bus te horen. De motor draait rustig, alsof de chauffeur weet dat Gerard eraan komt.

Hij sluit zijn ogen.

Ditmaal hoeft hij niet te vragen waarheen.

Ergens in de stilte van de oktobernacht opent zich de laatste bloem van de jasmijn.

Wanneer Ana de volgende ochtend aanbelt, wordt er niet opengedaan.

Ze wacht even en belt opnieuw.

Dan denkt ze aan wat Gerard haar de avond ervoor vertelde: dat Nederlanders hun reservesleutel soms gewoon onder een bloempot bewaren.

Onder de derde pot vindt ze hem.

In de keuken blijft ze staan. De glazen van de vorige avond staan nog op het aanrecht. Buiten, onder het raam, bloeit één enkele witte bloem tussen de donkere bladeren.

Boven vindt ze Gerard.

Zijn handen liggen gevouwen op de deken. Zijn gezicht is ontspannen. Om zijn mond ligt hetzelfde glimlachje dat ze vroeger zo vaak bij haar grootmoeder zag.

Ana gaat op de rand van het bed zitten.

Voorzichtig strijkt ze een grijze haarlok van zijn voorhoofd. Ze pakt zijn hand, buigt zich naar hem toe en fluistert:

“Selamat jalan, Datok.”